ภาวะมีบุตรยาก vs ภาวะเจริญพันธุ์ต่ำลง ต่างกันอย่างไร?
หลายคนอาจเคยได้ยินคำว่า “ภาวะมีบุตรยาก” และ “ภาวะเจริญพันธุ์ต่ำลง” และใช้สลับกันอยู่บ่อยครั้ง จนทำให้เกิดความสับสนว่าแท้จริงแล้วทั้ง 2 คำนี้มีความหมายเหมือนกันหรือไม่ หรือมีข้อแตกต่างที่ควรรู้?
ในบทความนี้ SAFE Fertility Group PCL จะพาไปทำความเข้าใจความหมายของทั้งสองคำอย่างละเอียด พร้อมไขข้อสงสัยว่า “มีลูกยาก” เกิดจากอะไรบ้าง และจะวางแผนรักษาได้อย่างไรให้เหมาะสม
ภาวะมีบุตรยาก (Infertility) คืออะไร?
ภาวะมีบุตรยาก (Infertility) คือ ภาวะที่คู่สมรสมีเพศสัมพันธ์อย่างสม่ำเสมอ โดยไม่ใช้วิธีคุมกำเนิดติดต่อกันเป็นเวลานาน อย่างน้อย 1 ปี แต่ยังไม่สามารถตั้งครรภ์ได้ ซึ่งตามนิยามทางการแพทย์ถือว่าเป็นระยะเวลาที่เหมาะสมต่อการประเมินว่าอาจเกิดภาวะมีบุตรยาก ภาวะนี้สามารถเกิดขึ้นได้ทั้งจาก ฝ่ายหญิง หรือฝ่ายชาย รวมถึงทั้งสองฝ่ายร่วมกัน โดยมักเป็นสาเหตุที่ชัดเจนและแก้ไขได้ยาก เช่น
- ปัญหาทางโครงสร้างหรือการทำงานของอวัยวะสืบพันธุ์ เช่น ภาวะท่อนำไข่อุดตัน (Tubal Occlusion) ในคุณผู้หญิง หรือภาวะไม่มีอสุจิในน้ำอสุจิ (Azoospermia) ในคุณผู้ชาย
- โรคหรือภาวะทางการแพทย์ที่รุนแรง เช่น ภาวะเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่รุนแรง กลุ่มอาการถุงน้ำรังไข่หลายใบ (PCOS) ขั้นรุนแรง หรือปัญหาเกี่ยวกับโครโมโซม
- ความเสียหายที่ไม่สามารถแก้ไขได้ เช่น การผ่าตัดนำรังไข่ออก หรือการรักษาด้วยเคมีบำบัด/รังสีบำบัดที่ส่งผลต่อการทำงานของระบบสืบพันธุ์อย่างถาวร
อย่างไรก็ตาม ภาวะมีบุตรยาก ไม่ได้หมายความว่าไม่สามารถมีลูกได้เลย แต่หมายถึง “โอกาสในการตั้งครรภ์น้อยกว่าคู่ทั่วไป” และมักต้องได้รับการวินิจฉัยอย่างละเอียด ตรวจวิเคราะห์สาเหตุที่ชัดเจน และเข้ารับการรักษาภายใต้การดูแลของแพทย์เฉพาะทางด้านเวชศาสตร์เจริญพันธุ์ ด้วยเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ขั้นสูง (Assisted Reproductive Technology: ART) เป็นหลัก เช่น การทำเด็กหลอดแก้ว (In Vitro Fertilization: IVF) หรือ การทำอิ๊กซี่ (Intracytoplasmic Sperm Injection: ICSI) ซึ่งเป็นการช่วยให้เกิดการปฏิสนธิภายนอกร่างกายเพื่อเพิ่มโอกาสในการตั้งครรภ์
โดยเบื้องต้นแพทย์อาจแนะนำการตรวจวินิจฉัยสุขภาพเจริญพันธุ์เพิ่มเติม เช่น
- การตรวจฮอร์โมนในเลือดของฝ่ายหญิง
- การตรวจอัลตราซาวด์ดูการตกไข่
- การตรวจความสมบูรณ์ของท่อนำไข่
- การตรวจวิเคราะห์น้ำเชื้อฝ่ายชาย (Semen Analysis)
- การตรวจ Sperm DNA Fragmentation (ในกรณีที่คุณภาพน้ำเชื้อปกติ แต่ยังไม่สามารถปฏิสนธิได้)
ในบางกรณีที่ทราบสาเหตุชัดเจน แพทย์อาจแนะนำการรักษาที่เหมาะสมกับร่างกายของทั้งฝ่ายหญิงและฝ่ายชาย เช่น การกระตุ้นไข่ตก การฉีดเชื้ออสุจิเข้าสู่โพรงมดลูก (IUI) หรือการปฏิสนธินอกร่างกาย (IVF/ICSI) เพื่อเพิ่มโอกาสในการตั้งครรภ์
ภาวะเจริญพันธุ์ต่ำลง (Subfertility) คืออะไร?
ภาวะเจริญพันธุ์ต่ำลง (Subfertility) หมายถึง การที่คู่รักมีความสามารถในการตั้งครรภ์ลดลง หรือใช้เวลานานกว่าปกติในการตั้งครรภ์ แม้ว่ายังคงมีโอกาสตั้งครรภ์ได้เองตามธรรมชาติ แต่โอกาสนั้นมีน้อยกว่าคู่รักทั่วไป และมักจะต้องใช้เวลานานกว่า 1 ปี (หรือ 6 เดือนสำหรับผู้หญิงอายุ 35 ปีขึ้นไป) ที่จะตั้งครรภ์ได้สำเร็จ
สาเหตุของภาวะเจริญพันธุ์ต่ำลง (Subfertility) มักจะมีความรุนแรงน้อยกว่า ภาวะมีบุตรยาก (Infertility) และอาจเกิดจากปัจจัยที่หลากหลาย เช่น
สำหรับฝ่ายหญิง
- อายุที่เพิ่มขึ้น โดยเฉพาะหลังอายุ 30–35 ปี คุณภาพของไข่จะลดลงตามธรรมชาติ
- ประจำเดือนมาไม่สม่ำเสมอ อาจบ่งบอกถึงการตกไข่ที่ไม่ปกติหรือภาวะ PCOS
- ภาวะน้ำหนักเกินหรือน้ำหนักต่ำกว่ามาตรฐาน ส่งผลต่อสมดุลของฮอร์โมน
- ภาวะเครียดเรื้อรัง ซึ่งมีผลต่อการทำงานของรังไข่
- พักผ่อนไม่เพียงพอ หรือนอนผิดเวลา ฮอร์โมนที่ควบคุมการตกไข่จะถูกรบกวน
- พฤติกรรมเสี่ยง เช่น สูบบุหรี่ ดื่มแอลกอฮอล์ หรือใช้ยาบางชนิดที่กระทบต่อระบบสืบพันธุ์
สำหรับฝ่ายชาย
- คุณภาพอสุจิลดลง เช่น อสุจิเคลื่อนไหวช้า รูปร่างผิดปกติ มีจำนวนน้อย หรือพบการแตกหักของ DNA ในอสุจิสูง
- พฤติกรรมทำลายสุขภาพ เช่น สูบบุหรี่ ดื่มแอลกอฮอล์ หรือพฤติกรรมที่ส่งผลต่ออุณหภูมิบริเวณถุงอัณฑะ
- โรคประจำตัวบางชนิด เช่น เบาหวาน หรือภาวะฮอร์โมนผิดปกติ
สำหรับทั้งสองฝ่าย
- การใช้ชีวิตที่มีความเครียดสูง โดยเฉพาะคู่รักที่พยายามมีลูกเป็นเวลานาน
- การสัมผัสสารเคมีหรือมลภาวะ ที่มีผลกระทบต่อระบบเจริญพันธุ์
- ประวัติการใช้ยาคุมกำเนิด หรือยารักษาโรคบางชนิดเป็นเวลานาน
- การมีเพศสัมพันธ์ไม่สม่ำเสมอ หรือไม่ตรงช่วงวันไข่ตก
ความแตกต่างที่สำคัญระหว่าง “ภาวะมีบุตรยาก” และ “ภาวะเจริญพันธุ์ต่ำลง”
| ภาวะมีบุตรยาก (Infertility) เหมือนมี "ถนนที่มีกำแพงขวาง" ที่ไปต่อไม่ได้หากไม่ใช้วิธีการพิเศษ |
ภาวะเจริญพันธุ์ต่ำลง (Subfertility) เหมือนเจอ "ถนนขรุขระ" ที่ยังไปต่อได้แต่ต้องใช้ความพยายามมากกว่าปกติ |
|
|
ความหมาย |
ไม่สามารถตั้งครรภ์ได้หลังจากพยายาม 1 ปีขึ้นไป |
มีโอกาสตั้งครรภ์ลดลงจากภาวะปกติ |
|
การวินิจฉัย |
มักต้องใช้การตรวจวิเคราะห์เฉพาะทาง |
ประเมินจากอาการ พฤติกรรม และประวัติสุขภาพ |
|
ความรุนแรง |
รุนแรงกว่า มักมีอุปสรรคที่ชัดเจน (เช่น ท่อนำไข่อุดตันทั้งสองข้าง ไม่มีอสุจิเลย) |
รุนแรงน้อยกว่า มักมีปัจจัยหลายอย่างส่งผลร่วมกัน (เช่น ตกไข่ไม่สม่ำเสมอ อสุจิไม่แข็งแรงเล็กน้อย) |
|
โอกาสตั้งครรภ์ |
ต้องได้รับการรักษาหรือกระตุ้นจากแพทย์ |
เริ่มจากปรับพฤติกรรม และตรวจประเมินเชิงลึก |
|
แนวทางการรักษาเบื้องต้น |
มักจำเป็นต้องใช้ เทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ขั้นสูง (ART) เช่น IVF, ICSI ตั้งแต่แรก |
อาจเริ่มต้นด้วยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม การใช้ยา หรือการทำ IUI ก่อน |
แนวทางการวินิจฉัย
หากคุณสงสัยว่าตัวเองอยู่ในภาวะเจริญพันธุ์ต่ำลง หรือมีบุตรยาก การพบแพทย์คือก้าวแรกที่สำคัญที่สุด
แพทย์อาจแนะนำให้ตรวจสุขภาพเจริญพันธุ์ทั้งสองฝ่าย เช่น
- ตรวจฮอร์โมน
- ตรวจอัลตราซาวด์รังไข่หรือโพรงมดลูก
- ตรวจน้ำเชื้อ (Semen Analysis)
- ตรวจ Sperm DNA Fragmentation
- ตรวจความสมบูรณ์ของท่อนำไข่
อ่านรายละเอียดการตรวจสุขภาพก่อนมีบุตรได้ที่: โปรแกรม Couple Check-up
แนวทางการรักษา
ขึ้นอยู่กับสาเหตุที่ตรวจพบโดยแพทย์เฉพาะทาง เช่น
- การกระตุ้นไข่ตก
- การฉีดเชื้ออสุจิเข้าสู่โพรงมดลูก (IUI)
- การปฏิสนธินอกร่างกาย (IVF/ICSI)
- การปรับเปลี่ยนพฤติกรรม เช่น ลดน้ำหนัก พักผ่อนให้เพียงพอ หรือเลิกบุหรี่
- การปรับพฤติกรรมและโภชนาการ
อ่านรายละเอียดโปรแกรมเพื่อการมีบุตรได้ที่: แพ็กเกจของเรา
การทำความเข้าใจถึงความแตกต่างระหว่างภาวะมีบุตรยาก (Infertility) และภาวะเจริญพันธุ์ต่ำลง (Subfertility) เป็นก้าวแรกที่สำคัญในการตัดสินใจหาทางออกที่เหมาะสมที่สุด การมีบุตรยากไม่ใช่ปัญหาที่คุณต้องเผชิญลำพัง ด้วยวิทยาการทางการแพทย์ที่ก้าวหน้าในปัจจุบัน มีทางออกมากมายที่พร้อมจะช่วยเติมเต็มความฝันในการสร้างครอบครัวของคุณ
หากคุณพยายามมีบุตรมานานกว่า 1 ปี (หรือ 6 เดือน หากอายุ 35 ปีขึ้นไป) แล้วยังไม่สำเร็จ อย่าลังเลที่จะเข้ารับการปรึกษากับแพทย์เฉพาะทางด้านเวชศาสตร์เจริญพันธุ์ เพราะยิ่งเริ่มต้นเร็ว โอกาสสำเร็จก็ยิ่งสูงขึ้น SAFE เราพร้อมที่จะให้คำแนะนำและวางแผนการรักษาที่เหมาะสมกับคุณ
บทความโดย พญ. เพียงไพลิน วรดิถี (คุณหมอแตงโม) (ว.46855)
สูตินรีแพทย์ชำนาญการด้านมีบุตรยาก SAFE Fertility Group สาขาเกษรอัมรินทร์
Reference
- โรงพยาบาลรามาธิบดี. ภาวะมีบุตรยากในสตรี.
https://www.rama.mahidol.ac.th/infertility/th/knowledge/article/11sep2019-1346 - World Health Organization (WHO). Infertility.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/infertility - Centers for Disease Control and Prevention (CDC).Infertility.
https://www.cdc.gov/reproductivehealth/infertility/index.htm - National Institutes of Health (NIH).Subfertility.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7954943/