ลดน้ำหนักเตรียมทำเด็กหลอดแก้ว ICSI อย่างไรไม่ให้ไข่พัง? ระวัง Low-Calorie Diet ทำประจำเดือนหาย

การมีรูปร่างที่สมส่วนควบคู่ไปกับสุขภาพที่แข็งแรงคือเป้าหมายสำคัญของผู้หญิงยุคใหม่ หนึ่งในวิธีการที่ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายคือการทำ Low-Calorie Diet หรือการจำกัดปริมาณแคลอรีเพื่อให้ร่างกายดึงไขมันสะสมออกมาใช้ อย่างไรก็ตามการลดน้ำหนักอย่างมีประสิทธิภาพต้องมาพร้อมกับความเข้าใจในกลไกของร่างกาย เพราะหากจำกัดพลังงานอย่างเข้มงวดเกินไป อาจกลายเป็นดาบสองคมที่ส่งผลกระทบต่อระบบสืบพันธุ์ ทำให้เกิดภาวะประจำเดือนหาย และส่งผลถึงคุณภาพไข่ในระยะยาว ซึ่งคุณภาพไข่นี้เองคือหัวใจสำคัญของความสำเร็จสำหรับผู้ที่กำลังเตรียมตัวทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI/IVF) ในอนาคต

ทำความเข้าใจระดับของการทำ Low-Calorie Diet ก่อนลดน้ำหนักเตรียมตัวทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI)

เมื่อคุณวางแผนที่จะควบคุมน้ำหนักเพื่อเตรียมตัวเข้าสู่กระบวนการทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI/IVF) สิ่งสำคัญคือต้องเข้าใจว่าระดับการควบคุมอาหารที่แตกต่างกัน ส่งผลต่อฮอร์โมนของคุณอย่างไร

• Low-Calorie Diet (LCD) คือการจำกัดพลังงานให้อยู่ในช่วงประมาณ 1,000 – 1,500 แคลอรีต่อวัน โดยหัวใจสำคัญคือการเลือกรับประทานอาหารที่มีสารอาหารหนาแน่น (Nutrient-dense foods) เพื่อให้ร่างกายดำเนินกิจกรรมทางชีวภาพได้ตามปกติ วิธีนี้เหมาะสำหรับบุคคลทั่วไปที่ต้องการลดน้ำหนักอย่างค่อยเป็นค่อยไป และเป็นวิธีที่ช่วยสนับสนุนการลดน้ำหนักเตรียมตัวทำเด็กหลอดแก้ว ได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น
• Very Low-Calorie Diet (VLCD) คือการจำกัดพลังงานอย่างเข้มงวดต่ำกว่า 800 แคลอรีต่อวัน มักใช้ในกรณีทางการแพทย์เพื่อลดน้ำหนักเร่งด่วนก่อนการผ่าตัด และต้องอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์เท่านั้น ไม่แนะนำให้คนทั่วไปทำเองเนื่องจากเสี่ยงต่อผลข้างเคียงรุนแรงและอาจทำให้โอกาสในการทำเด็กหลอดแก้ว ประสบความสำเร็จน้อยลงจากการขาดสารอาหารระดับวิกฤต เพราะจะขัดขวางการพัฒนาของเซลล์ไข่ และลดโอกาสในการประสบความสำเร็จของการตั้งครรภ์

ทำไม Low-Calorie Diet ถึงทำให้ประจำเดือนหาย และส่งผลเสียต่อการทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI/IVF)?

สำหรับผู้ที่ลดน้ำหนักทั่วไป หากจำกัดพลังงานต่ำกว่าระดับที่ร่างกายต้องการพื้นฐาน (Basal Metabolic Rate: BMR) ต่อเนื่องกันนานเกินไป ร่างกายจะเข้าสู่ "โหมดประหยัดพลังงาน" เพื่อความอยู่รอด โดยจะจัดสรรพลังงานไปเลี้ยงอวัยวะสำคัญอย่างหัวใจและสมองก่อน เป็นผลให้ระบบที่ไม่จำเป็นเร่งด่วนอย่าง "ระบบสืบพันธุ์" ถูกหยุดทำงานชั่วคราว กลไกนี้เกิดจากสมองหยุดส่งสัญญาณกระตุ้นการผลิตฮอร์โมนสำคัญ 2 ชนิด ที่เป็นหัวใจหลักในการกระตุ้นไข่เพื่อทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI/IVF)

• FSH (Follicle Stimulating Hormone) ทำหน้าที่กระตุ้นการเจริญเติบโตของไข่ เมื่อระดับฮอร์โมน FSH ต่ำ ไข่จะไม่สามารถเติบโตตามวงจรปกติได้
• LH (Luteinizing Hormone) ทำหน้าที่เหนี่ยวนำให้เกิดการตกไข่ เมื่อพลังงานต่ำ การหลั่งฮอร์โมน LH จะขาดช่วง ทำให้ไม่มีการตกไข่และประจำเดือนหายไป หากฮอร์โมนเหล่านี้ไม่สมดุล ไม่ได้ส่งผลแค่เรื่องรอบเดือนเท่านั้น แต่ยังทำให้รังไข่ขาดวัตถุดิบและพลังงานที่จำเป็นในการบ่มเพาะไข่ ส่งผลให้คุณภาพไข่ลดลงได้ แม้ว่าอายุยังน้อยก็ตาม ซึ่งอาจส่งผลต่อการวางแผนมีบุตรในระยะยาว รวมถึงในการทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI/IVF) ที่ต้องการได้จำนวนไข่ที่สมบูรณ์ตามเป้าหมายของแพทย์ก็จะทำได้ยากขึ้นอย่างมาก

Low-Calorie Diet กับปัญหาคุณภาพไข่ลดลงตัวแปรสำคัญของกระบวนการทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI)

หลายคนเข้าใจว่าคุณภาพไข่ที่ลดลงเป็นเรื่องของอายุเพียงอย่างเดียว แต่ความจริงแล้วไลฟ์สไตล์การใช้ชีวิตมีบทบาทอย่างมาก เนื่องจากไข่ของคุณผู้หญิงต้องใช้พลังงานและสารอาหารจำนวนมากในการแบ่งเซลล์และพัฒนาโครโมโซมให้สมบูรณ์ โดยเฉพาะในขั้นตอนของการทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI) ที่นักวิทยาศาสตร์จะเลือกอสุจิเพียงตัวเดียวฉีดเข้าไปในไข่ หากไข่มีคุณภาพต่ำจากการทำ Low-Calorie Diet อย่างต่อเนื่อง ร่างกายจะขาดทั้งพลังงาน ไขมันดี และสารต้านอนุมูลอิสระ ซึ่งจะส่งผลกระทบในหลาย ๆ ด้าน

• โครโมโซมผิดปกติ เมื่อพลังงานไม่เพียงพอ การแบ่งเซลล์ไข่จะไม่สมบูรณ์ ทำให้คุณภาพไข่ลดลงในแง่ของจำนวนโครโมโซมที่ขาดหรือเกิน ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของการปฏิสนธิไม่ติดทั้งการตั้งครรภ์ธรรมชาติหรือการทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI) รวมถึงอาจทำให้เกิดการแท้งในช่วงแรกของการตั้งครรภ์
• ภาวะเครียดจากอนุมูลอิสระส่วนเกิน (Oxidative Stress) การทำ Low-Calorie Diet มักทำให้ร่างกายขาดสารอาหารที่ช่วยต้านอนุมูลอิสระ ส่งผลให้อนุมูลอิสระ (สารเสียที่ทำลายเซลล์) เข้าไปทำลายเซลล์ไข่โดยตรง ทำให้ไข่เสื่อมเร็วกว่าปกติ ซึ่งเป็นอุปสรรคใหญ่ในการทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI)
• การขาดสารอาหารกลุ่มไขมัน ไขมันเป็นสารตั้งต้นสำคัญในการสร้างฮอร์โมนเพศ หากขาดไขมันดีจากการจำกัดอาหารมากเกินไป ร่างกายจะไม่สามารถบ่มเพาะไข่ให้สมบูรณ์ได้ ส่งผลให้ คุณภาพไข่ลดลง แม้อายุจะยังน้อยก็ตาม ผลที่ตามมาในกระบวนการทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI) อาจเป็นการปฏิสนธิไม่สำเร็จ ตัวอ่อนพัฒนาได้ไม่ดี อัตราการฝังตัวต่ำกว่าที่ควรเป็น หรือแม้แต่การแท้งในระยะเริ่มต้น

สัญญาณเตือนที่บอกว่าคุณภาพไข่ลดลง และร่างกายไม่พร้อมสำหรับการทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI)

เมื่อร่างกายเริ่มรับไม่ไหวจากการจำกัดพลังงานที่ตึงเกินไป ร่างกายจะส่งสัญญาณเตือนออกมาผ่านอาการต่าง ๆ ดังนี้

• ประจำเดือนผิดปกติ ประจำเดือนหายติดต่อกันหลายเดือน หรือรอบเดือนเริ่มรวนและมาห่างกว่าปกติ (เกิน 35-45 วัน)
• ร่างกายอ่อนเพลีย รู้สึกเหนื่อยง่ายผิดปกติ ไม่มีพละกำลังในการทำกิจกรรม หรือมีอาการเวียนหัว
• ความผิดปกติภายนอก มีอาการผมร่วง ผิวแห้งกร้านไม่สดใส เนื่องจากร่างกายขาดสารอาหารและฮอร์โมนเอสโตรเจนต่ำ
• อารมณ์และสภาวะจิตใจ นอนไม่หลับ เครียดง่าย หรือมีอาการอารมณ์แปรปรวนบ่อยครั้ง รวมถึงมีอาการที่คล้ายกับสัญญาณวัยทอง ไม่ว่าจะเป็นร้อนวูบวาบตามตัว เหงื่อออกตอนกลางคืน หรือช่องคลอดแห้ง

ทางออกเพื่อฟื้นฟูร่างกาย และกู้คืนคุณภาพไข่จากการทำ Low-Calorie Diet เพื่อเตรียมตัวทำเด็กหลอดแก้ว (ICSI)

• การลดน้ำหนักที่ยั่งยืนไม่ควรแลกด้วยสุขภาพการเจริญพันธุ์ หากเริ่มมีสัญญาณเตือน ควรปรับพฤติกรรมเพื่อคืนสมดุลให้ร่างกาย โดยเแพาะเมื่อคุณเตรียมตัวทำเด็กหลอดแก้ว
• เพิ่มพลังงานให้เพียงพอ (Energy Availability) ปรับปริมาณแคลอรี่ให้เพียงพอต่อการใช้พื้นฐาน (Basal Metabolic Rate: BMR) โดยเน้นอาหารที่มีสารอาหารครบถ้วน (Nutrient-Dense Food)
• เน้นไขมันดี เพิ่มการทานอะโวคาโด ถั่ว เมล็ดพืช และน้ำมันมะกอก เพื่อให้ร่างกายมีวัตถุดิบในการสร้างฮอร์โมนเพศและบำรุงคุณภาพไข่
• ลดความเครียดและการออกกำลังกายหนัก ในช่วงที่ประจำเดือนหายควรลดการออกกำลังกายแบบคาร์ดิโอหนัก ๆ หรือการเล่นเวทที่หักโหม เปลี่ยนมาเป็นการเดิน โยคะ หรือการออกกำลังกายเบาๆ เพื่อลดระดับฮอร์โมนความเครียด (Cortisol)
• เสริมสารอาหารบำรุงไข่ เช่น Coenzyme Q10, Folic Acid และวิตามินดี มีส่วนช่วยให้คุณภาพไข่กลับมาดีขึ้น เพื่อเพิ่มโอกาสสำเร็จในการทำเด็กหลอดแก้ว ICSI/IVF

การเข้าใจกลไกของร่างกายจะช่วยให้คุณวางแผนการลดน้ำหนักและการมีบุตรในอนาคตได้อย่างยั่งยืน หากคุณพบปัญหาประจำเดือนหาย หรือกังวลเรื่องคุณภาพไข่จากการควบคุมน้ำหนักด้วยวิธี Low-Calorie Diet ก่อนเข้าสู่กระบวนการเด็กหลอดแก้ว (ICSI/IVF) ทาง SAFE Fertility Clinic พร้อมให้คำปรึกษาและตรวจเช็กสมดุลฮอร์โมนโดยผู้ชำนาญการ เพื่อให้มั่นใจว่ารุปร่างที่สมส่วนควรจะมาพร้อมกับสุขภาพภายในที่สมบูรณ์และพร้อมสำหรับการสร้างชีวิตใหม่ที่คุณรอคอย

บทความโดย พญ. เพียงไพลิน วรดิถี (คุณหมอแตงโม)
สูตินรีแพทย์ชำนาญการด้านมีบุตรยาก SAFE Fertility Group สาขาเกษรอัมรินทร์
เลขที่ใบอนุญาตประกอบวิชาชีพเวชกรรม: 46855

Reference

• Optimal Diet Strategies for Weight Loss and Weight Loss Maintenance https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8017325/
• Tips to help you lose weight https://www.nhs.uk/live-well/healthy-weight/managing-your-weight/tips-to-help-you-lose-weight/
• The IOC consensus statement: beyond the Female Athlete Triad—Relative Energy Deficiency in Sport (RED-S) https://bjsm.bmj.com/content/48/7/491
• ประจำเดือนมาไม่ปกติ บอกอะไร? (Amenorrhea) : https://www.siphhospital.com/th/news/article/share/amenorrhea
• Female Athlete Triad :
• https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430787/
• The impact and utility of very low-calorie diets: the role of exercise and protein in preserving skeletal muscle mass: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10552824/